سید مسعود رضوی

از قرن نهم، کتب نظم و سروده های نثر در رثای سیدالشهدا و ماجرای عاشورا فراگیر شد.
 بابافغانی شیرازی اولین شاعری بود که ترکیب بندی عالی و سوزناک در این موضوع سرود. پس از موفقیت و فراگیر شدن مرثیه در موضوع عاشورا و واقعه کربلا، ترکیب بند، به قالب مرسوم و رسایی برای طبع آزمایی و بیان رثای امام حسین (ع) و یارانش در کربلا بدل شد و شاعران بسیاری به ذکر مصایب عاشورا و تبلیغ مضامین و عواطف شیعی در این طرز و قالب پرداختند. 
این استقبال، از عصر محتشم تا به امروز ادامه داشته و حتی معاصران نیز به این شیوه و موضوع در سروده هایشان اهتمام ورزیده اند. با این همه، به نظر می رسد که استقبال از فغانی، نه بر اساس عقاید مذهبی، بلکه بر مبنای همان قاعده استقبال و تضمین در قرون دهم تا دوازدهم صورت گرفته است و بسیاری از شاعران برای ابراز طبع و کسب اعتبار، این استقبال از دیوان فغانی را به انجام می  رساندند و در بسیاری از محافل ادبی و شاعرانه در هند و ایران و افغانستان و آسیای میانه، این استقبال، آزمونی برای شناخت شاعران از شاگردان بود و موفقیت و سربلندی در آن، نوعی اجتهاد و مقبولیت در فن شاعری در بالاترین سطوح به حساب می آمد. 
استقبال از فغانی
باری، پس از مرگ بابافغانی، شعر او یکباره چنان مرتبه و اهمیتی یافت که در هر محفل و مجلسی بدان استناد می شد. صائب که بزرگ شاعران عصر بود می سرود: «از آتشین دمان به فغانی کن اقتدا...»، و بیشتر شاعران آن دوره در قرون دهم تا اواخر قرن دوازدهم به فغانی اشاره  و گاه نام او را مترادف و گاه نام مستعار شعر خوب و بلکه سرمشق شاعری قلمداد کرده اند. حتی وارد فولکلور و طنازیهای زبان عامه هم شده بود. قبول کشمیری (عبدالغنی بیگ قبول، متوفای ۱۱۳۸ هـ.ق) این بیت را سرود که نقل می شد و مدتها زبانزد بود: 
ناله‌ام چون دید در طفلی پدر
گفت این بابا فغانی می‌شود
شاعران بزرگ و متوسط و دیگر  سرایندگانی که سودای سرایش در سر داشتند، از تک تک ابیات و اشعار، تا کل دیوان فغانی را تتبع و استقبال می کردند. 
این مساله به امری متداول و مرسوم و جزو لوازم فن و دیباچه آزمون شاعری محسوب می شد. شاعران برجسته و صاحب طرز همچون وحشی بافقی و محتشم نیز که معاصر و هم دوره بودند، بی تردید تحت تأثیر همین شیوه و رسم، برخی شعرهای بابافغانی را استقبال کردند. وحشی ترکیب بندی متوسط سرود که در مقایسه با غزلها و ترکیب بند و ترجیع بندهای معروف و عاشقانه اش جلوه  ای نداشت. 
سوز غزل و اشعار واسوخت عاشقانه در دیوان وحشی ممتاز است و هر شعرشناس و صاحب ذوقی در زبان فارسی، با آن پیوند برقرار می کند و از زیبایی و لطافت و هیجانی که از آن می تراود، سرخوش می شود، اما وحشی در مسائل و مباحث مذهبی و اعتقادی و در مراثی که با ظهور صفویان رونق و اهمیت زیادی یافته بود، نتوانست خودی نشان دهد و بهره ای برگیرد. استقبال وحشی ازترکیب بند فغانی، هم در کمیت و هم کیفیت، سروده ای متوسط و حتی ضعیف است که نمی توان گامی رو به جلو و ماندگار به حساب آورد. 
تنها بر حجم دیوان شاعر بافقی افزوده است و شاید در راستای انجام تکلیفی شاعرانه، در ایام محرم برای خوانش در محضر ممدوحان وی و بزرگان سروده باشد. 
در اهمیت مرثیه محتشم
اما ترکیب بند محتشم، سروده ای بی همتاست که هنوز پس از چند قرن، مشابه و نظیری ندارد. می دانیم که گستردگی ترکیب بند در مقایسه با محدودیت بیتها در غزل، دست شاعر را برای بیان موضوعات و حتی روایتها باز می گذارد. 
تغییر قافیه و ردیف در هر بند، با پیوستار بیت ترکیب در مفصل و پایان بندها، پیرنگ قدرتمندی برای وحدت شعر است اما به همین دلایل، و نیز موضوع و مخاطب، اشعار آن باید از روشنی و سادگی برای عموم برخوردار باشد. به همین دلیل از نظر زبانی، محتشم زبانی ساده و به دور از دشواریهای زبانی و کلامی را برگزیده است ؛ در واقع ، ویژگیهای بارز شعر او سادگی و روانی آن است و این با طرز وقوع، که محتشم خود از ستونها و یکی از نمایندگان بزرگ آن است نیز همگونی دارد.
ویژگی های ترکیب بند محتشم
علل موفقیت و برجستگی شعر محتشم از لحظه سرایش تا امروز باید به دقت توضیح و توجیه شود. از جمله دوبیت سرآغاز شعر محتشم که با یک صنعت ادبی خاص آغاز شده است. «پرسشگری و تجاهل العارف از شیوه  های مرسوم «علویان صفوی» و طرائق همسو در طول تاریخ بوده است.
 این خصیصه در بند اول کربلانامه محتشم روی می نماید و شاعر که خود گزارشگر این فاجعه است، جزئی از تراژدی می شود و همچون خبرنگاری در صحنه عمل می کند».(طریقه صفویه و ترکیب بند محتشم، محمدعلی سلطانی، انتشارات اطلاعات، ۱۳۹۶، ص۱۱۳)
 از زاویه ارزش ادبی و بیانی، محتشم طبعا از تشبیه بیش از موارد دیگر استفاده کرده است ، و تشبیهات به کار رفته نیز ساده و روان هستند و این ویژگی باعث شده است که فهم بندهای ترکیب بند آسان شود. 
این موضوع درباره ترکیب بند فغانی هم درست است و محتشم در این زمینه بسیار تحت تأثیر شعر فغانی بوده است. باید توجه داشت که شاعرانی چون فغانی که در سبک خاصی نمی گنجد تا وحشی و محتشم که در تاریخ ادبیات، شاعر وقوعی شمرده می شوند، غزل سرا و متمایل به سرایش اشعار عاشقانه و غنایی هستند. 
آنان شیوع نگرش عاشقانه در سبک عراقی و عشق کلی و حقیقی را نقض کرده و به عشق و معشوق پیش رو، و وصف و بیان عواطف واقعی می پردازند. به طور کلی دیوان اشعار این شاعران بر موضوع عشق و وصف معشوق و حالات و احساسات عاشق سروده شده است.  با چنین گرایشات و طرز سلوک و سرایش، به سراغ مرثیه و شعر مذهبی رفته و رنگ رمانتیک را وارد مضمون ترکیب بند درباره واقعه کربلا و مظلومیت و شهادت امام حسین ( ع ) کرده اند. 
یکی از دلایل اثرگذاری قدرتمند این ترکیب بندها همین آمیختگی نگرش عاشقانه با روایت اساطیری و تاریخی است.
 سنت و اصطلاحات مرثیه و عزا نیز در شعر کلاسیک دامنه دار است و دست شاعر را برای لرزاندن روح و عواطف مخاطب باز می گذارد.
محتشم در بدیع معنوی از تناسب بیش از موارد دیگر بهره گرفته و در این زمینه هم تابع و مقلد فغانی است. تناسب دقیق و رعایت آن در لفظ و معنا، اشارات شاعرانه و تاریخی را غنا بخشیده و این خود سبب استحکام فُرم درونی شعر شده است. انصافا محتشم با انسجام و استحکام و وسعت بیشتری در این کار موفقیت یافته و این هم یکی از دلایل موفقیت ترکیب بند اوست.
محتشم در بخش بدیع لفظی نیز، از واج آرایی بیش از موارد دیگر بهره گرفته و در این حیطه، بیش از فغانی موفق بوده است. 
یک علت ماندگاری و فراگیری شعر محتشم، واج آرایی و موسیقایی بودن مرثیه ترکیب بند اوست. اما می دانیم که فغانی در زمره شاعرانی است که بسیار در انتخاب هماهنگ واژگان و واج آرایی شاعر موفقی محسوب می شود و نقش مهمی در تحکیم این صناعات و شیوه ها در دوران خود و قرون ده تا ۱۲ ایفا کرده است. 
او معیار گرایشات و معمار صناعات شعر پس از حافظ است. واج آرایی را از حافظ آموخته و در دیوان شعرش اندوخته است. در ترکیب بند هم این ویژگی دیده می شود. برای نمونه در ترکیب بند، بیت اول:
روزِ قیامتست صباحِ عشورِ تو
ای تا صباحِ روزِ قیامت ظهورِ تو
موسیقی س (و ص) و ز (و ظ) تکرار «ت» در لابلای آن، شوری برای شروع شعر برمی انگیزد. یا واج آرایی  در این بیت که «ظ ز ذ» و «خ» 
و « ر» در اجزای کلام تکرار شده و موسیقی حروف را به اوج می برد:
فردا نظاره کن که چو خارِ خزان زده
اَجزایِ خارِ خفته نهد روی در ذبول
اینها نشان می دهد که فغانی سرسلسله و سرمشق ترکیب بند سرایی درباره عاشورا و امام حسین  بوده و طرز او در موضوع، در بیان معنوی و در شکل (فرم)، نتایج بزرگ و پرشماری تا امروز داشته است.  در این باره بسیار سخن گفته و مقالات  نوشته شده است. محتشم نیز بی تردید از جزء جزء ابیات و عناصر تاریخی، کلامی و اسطوره ای، همراه با وصفهای شورانگیز و اندوه زده در شعر فغانی اثر گرفته و از سرمشق فغانی، بهترین بهره را برای آفرینش ترکیب بند معروف خود برده است.
واپسین سرایندگان  ترکیب بند
 در اینجا، نام و مطلع شعر برخی دیگر از ترکیب بند سرایان را که در این شیوه تتبع کرده اند می آوریم و این نوشته  را به پایان می  بریم.  عاشق اصفهانی - آقا محمد عاشق اصفهانی (۱۱۱۱-۱۱۸۱ ه-.ق) از بهترین غزلسرایان قرن دوازدهم هجری است دارای ترکیب بندی دوازده بندی زیبا و شورانگیز است که به سبک محتشم کاشانی سروده و با این بیت آغاز شده است.
امروز روز تعزیه آل مصطفی است
امروز روز ماتم سلطان کربلاست
صباحی بیدگلی - حاجی سلیمان بیدگلی کاشانی ( وفات ۱۲۱۸ ه.ق) شاعر توانای قرن دوازدهم و سیزدهم نیز ترکیب بندی چهارده بندی سروده است که سنگین و بسیار خواندنی است و با این بیت شروع می شود:
افتاده شامگه به کنار افق نگون
خور چون سر بریده از ین تشت واژگون
فتحعلی شاه قاجار-  متخلص به خاقان (۱۱۸۵-۱۲۵۰ ه-.ق) که دیوانی دارد و اشعار زیادی در مراثی و مناقب و نوحه سروده است.
وی به پیروی از محتشم ترکیب بندی هنرمندانه دارد. این بیت مطلع شعر اوست:
در حیرتم که چرخ چرا غرق خون نشد
در ماتم حسین، زمین واژگون نشد
وصال شیرازی (۱۱۹۷ - ۱۲۶۲ هـ ق- ) میرزا محمدشفیع بن محمد اسماعیل شیرازی معروف به میرزا کوچک و متخلص به وصال. او بی گمان یکی از بهترین مرثیه سرایان اهل بیت عترت به شمار می رود. مراثی وصال بالغ بر دوهزار بیت است که بیشتر به صورت ترکیب بند و مثنوی سروده شده است.
این جامه سیاه فلک در عزای کیست
وین جیب چاک گشته صبح از برای کیست
سروش اصفهانی (۱۲۲۸-۱۲۸۵ ه- ق) میرزا محمدعلی سدهی اصفهانی متخلص به سروش (ملقب به شمس الشعرا) شاعر غزلسرای معروف دوره قاجاریه است که آثار منظوم بسیار زیادی در منقبت رسول اکرم (ص) و ائمه اطهار  (ع) دارد. ترکیب بندی ۶۰ بیتی در ذکر واقعه کربلا سروده که بسیار زیباست و با این بیت آغاز می شود:
ای دیده خون ببار که ماه محرم است
نزد خدای دیده گریان مکرم است
وقار شیرازی (۱۲۳۲ - ۱۲۹۸ ه- ق) میرزا احمد شیرازی متخلص به وقار و فرزند نخستین وصال شیرازی یکی دیگر از ترکیب بند سرایان به سبک فغانی و محتشم است. این بیت مطلع مرثیه اوست:
یا رب چه روی داد که شهری پر از عزاست
یا خود که شد ز دست که این تعزیت بپاست
محمود خان ملک الشعرای صبا 
(۱۲۲۸ - ۱۳۱۱ ه- ق) فرزند عندلیب و نواده فتحعلیخان صبای کاشانی از دیگر شعرای این شیوه است:
باز از افق هلال محرم شد آشکار
وز  غم نشست بر دل پیر و جوان غبار